De Verenigde Staten en Rusland moeten van VN-chef António Guterres onmiddellijk beginnen met nieuwe onderhandelingen over een kernwapenverdrag. Het huidige verdrag tussen beide kernmachten verloopt vandaag.

“Voor het eerst in meer dan een halve eeuw leven we in een wereld zonder enige bindende grenzen aan strategische nucleaire wapenvoorraden voor de twee staten die de overgrote meerderheid van die wapens bezitten”, zegt de secretaris-generaal Guterres van de Verenigde Naties in een verklaring.

Donderdag verloopt het New START-verdrag, dat in 2011 tussen de VS en Rusland werd gesloten en in 2021 met nog eens vijf jaar werd verlengd. Guterres drukt beide landen op het hart snel te beginnen met onderhandelingen over een nieuw kernwapenverdrag.

De VN-chef spreekt van een “ernstig moment voor internationale vrede en veiligheid”. Met het verlopen van het oude verdrag zijn de VS en Rusland in feite bevrijd van beperkingen op hun kernwapenprogramma’s. De vrees is dat beide kernmachten dat aangrijpen om die programma’s uit te breiden, wat zou kunnen leiden tot een wereldwijde nucleaire wapenwedloop.

“Het tenietdoen van tientallen jaren aan vooruitgang kan op geen slechter moment komen”, zegt Guterres. “Het risico op het gebruik van kernwapens is het grootst in decennia.” Rusland heeft meermaals gehint op inzet van tactische kernwapens in Oekraïne, al is het nog niet zover gekomen.

VS en Rusland hebben 80 procent van kernkoppen

De VS en Rusland beschikken samen over meer dan 80 procent van de wereldwijde kernkoppen. Naar schatting hebben beide landen meer dan vijfduizend van die kernkoppen, waarvan ongeveer twee derde direct kan worden ingezet. Ter vergelijking: China (de derde kernmacht ter wereld) heeft naar schatting minder dan zeshonderd kernkoppen.

Op het hoogtepunt van de Koude Oorlog in de jaren zeventig hadden de VS en Rusland tienduizenden kernwapens. Sinds het SALT I-verdrag tussen de toenmalige Sovjet-Unie en de VS werd dat aantal fors teruggedrongen. Het was het grootste kernwapenverdrag tussen de grootmachten.

Het New START-verdrag werd in 2011 gesloten door de toenmalige presidenten Barack Obama en Dmitry Medvedev. In 2021 besloten Donald Trumps voorganger Joe Biden en Vladimir Poetin om het verdrag met vijf jaar te verlengen, vlak voordat de spanningen tussen beide landen hoog opliepen om de Russische invasie in Oekraïne.

Trump negeert Kremlin, dat openstaat voor verlenging

Trump heeft al vaker uitgehaald naar internationale beperkingen op het Amerikaanse kernwapenprogramma. Toch betwijfelen experts of de huidige president principieel tegen verlenging van het verdrag is, of dat het gewoon niet zijn prioriteit heeft. Onder zijn bewind is er weinig ruimte voor onderhandelingen door traditionele diplomaten.

Het Kremlin heeft aangegeven open te staan voor onderhandelingen, maar zegt dat het door Washington wordt genegeerd. Een voorstel van president Poetin om New START op z’n minst met een jaar te verlengen werd door de Amerikanen niet beantwoord, stelt Rusland.

Daardoor kon het vijftien jaar oude verdrag verlopen terwijl in Washington en Moskou schouderophalend werd toegekeken. Trump zegt deze week te laten weten hoe de toekomst van kernwapenbeperking eruit moet zien. Mogelijk wil hij ook China erbij betrekken. Maar intussen is de wereld wel een stukje onveiliger geworden, waarschuwt Guterres.